11 listopada warto przypomnieć rzecz pozornie oczywistą: Polska nie jest własnością żadnej partii, a stanowisko państwowe nie daje prawa do zatrzymania instytucji dla siebie. W sporze o Trybunał Konstytucyjny właśnie to przekonanie okazuje się dla niektórych najtrudniejsze do przyjęcia. Nie utrata wpływów. Sama możliwość, że państwo potrafi działać bez ich pozwolenia.
Patriotyzm jest zajęciem wyjątkowo wygodnym, jeżeli polega na przemawianiu w imieniu ojczyzny. Znacznie więcej wymaga wtedy, gdy trzeba uznać, że ojczyzna poradzi sobie bez naszego kierownictwa. Że obywatele mogą wybrać inną większość, instytucje mają własne zadania, a osobiste przekonanie o niezbędności nie stanowi źródła prawa.
W polskiej polityce wykształciła się jednak osobliwa interpretacja niepodległości: Polska ma być niezależna od wszystkich, lecz koniecznie zależna od nas. Od naszych nominacji, naszych rozstrzygnięć i naszego uznania, kto w ogóle ma prawo sprawować urząd. Wyborcy mogą zmienić władzę, oczywiście. Byle ta zmiana nie wywoływała przesadnych skutków. Przez lata można było odnieść wrażenie, że taki porządek został skutecznie zabezpieczony. Przegrane wybory miały oznaczać utratę rządu, ale już niekoniecznie rzeczywistych możliwości blokowania państwa. Każda próba zmiany zastanego układu spotykała się z oburzeniem ludzi, którzy własne wcześniejsze działania przedstawiali jako nieodwracalne.
Okazało się jednak, że przywiązanie do stanowiska, choćby najbardziej demonstracyjne, nie gwarantuje pełnej kontroli nad przyszłością.
Nowa era, proszę państwa
Premier Donald Tusk ogłosił „początek nowej ery” w Trybunale Konstytucyjnym, informując, że Trybunał rozpoczął pracę, a rząd otrzymał uchwałę Zgromadzenia Ogólnego Sędziów do publikacji w Dzienniku Ustaw. Słowo „nowa era” brzmi uroczyście, niemal jak hasło na plakat z 11 listopada. Tym razem jednak nie chodzi o kolejną deklarację, że „Polska wraca do Europy”, lecz o próbę przywrócenia instytucji do funkcji, dla której została stworzona: rozstrzygania spraw według prawa, a nie według kalendarza politycznego.
Tusk nie obiecuje, że każdy problem zniknie po jednym posiedzeniu rządu. Obiecuje coś bardziej niewygodnego: że państwo zacznie działać według procedur, nawet gdy procedury przeszkadzają tym, którzy przez lata traktowały je jako przeszkodę. To nie jest romantyczny patriotyzm. To patriotyzm biurowy, nudny, wymagający i znacznie trudniejszy niż wykrzykiwanie haseł pod pomnikiem.
Anna Korwin-Piotrowska ma rację
Jej stanowisko nie jest politycznym uporem, lecz obroną kompetencji Trybunału Konstytucyjnego przed ingerencją z zewnątrz. Sąd Najwyższy nie jest organem właściwym do kontrolowania zarządzeń o przerwie w czynnościach sędziów Trybunału Konstytucyjnego, a próba podważania tych decyzji przez izbę SN nie zmienia ich skuteczności.
Sędzia, która w sytuacji chaosu pilnuje zasad funkcjonowania Trybunału, jest bardziej patriotyczna niż ktoś, kto broni status quo tylko dlatego, że status quo ma jego nazwisko na drzwiach. Patriotyzm nie polega na bronieniu ludzi. Polega na bronieniu zasad.
Żurek i oczywistość
Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek skomentował decyzję SN słowami o tym, że czeka na orzeczenie, według którego Ziemia jest płaska. To nie jest przesadzona uwaga. Po latach, w których instytucje miały być niezależne głównie wtedy, gdy niezależnie potwierdzały właściwe decyzje, takie komentarze są zrozumiałe.
Prawo nie jest dekoracją. Nie jest też prywatnym interesem. Kiedy ktoś traktuje sąd jako zaporę przed odpowiedzialnością, a nie jako gwarancję równego traktowania, nie buduje państwa. Buduje jedynie wygodny system, w którym wszyscy mają równe prawa – o ile nie mają zbyt wielu znajomości, zbyt ważnego stanowiska albo zbyt dobrego prawnika.
Kto jest patriotą
Patriotą nie jest ten, kto najgłośniej mówi o historii, a najciszej milczy, gdy współcześni ludzie próbują podporządkować państwo sobie. Patriotą nie jest ten, kto uważa, że konstytucja obowiązuje tylko w dni świąteczne, a w pozostałe można ją interpretować elastycznie, zależnie od potrzeb. Patriotą jest premier, który chce przywrócić instytucjom możliwość normalnej pracy. Jest sędzia, która nie zgadza się, by Trybunał stał się własnością kilku osób. Jest minister, który nie uważa prawa za rodzaj sztuczki iluzjonisty. I są wszyscy ci, którzy nie chcą, by niepodległość oznaczała jedynie niezależność od cudzej władzy, przy jednoczesnej pełnej zależności od własnej.
Niepodległość nie jest stanem posiadania. Jest obowiązkiem.
