Nie budują dróg, mostów ani stadionów. Ich pracę trudno zmierzyć kilometrami czy milionami złotych. A jednak od dziesięciu lat wykonują zadanie, bez którego część historii regionu mogłaby po prostu przepaść. Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej świętuje jubileusz działalności – dekadę gromadzenia świadectw, dokumentów i ludzkich wspomnień, które tworzą opowieść o jednej z najważniejszych społeczności współtworzących powojenną historię Śląska i Polski.
Przez dziesięć lat przez ręce pracowników, badaczy i archiwistów przewinęły się tysiące dokumentów, fotografii, listów, kronik i nagrań. Dla postronnego obserwatora mogą to być jedynie pożółkłe kartki papieru schowane w segregatorach. Dla historyków są bezcennymi fragmentami pamięci o ludziach, których doświadczenia przez długie lata pozostawały na marginesie oficjalnych narracji.
Jubileusz Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej był nie tylko okazją do świętowania. Stał się także momentem refleksji nad drogą, jaką przeszła instytucja od momentu swojego powstania w 2016 roku. Dziś trudno wyobrazić sobie badania nad historią mniejszości niemieckiej w Polsce bez dorobku Centrum. Tymczasem początki były znacznie skromniejsze.
Pomysł stworzenia placówki zrodził się z potrzeby zachowania dokumentów i świadectw dotyczących losów mniejszości niemieckiej po II wojnie światowej. Początkowo działalność prowadzono w ograniczonym zakresie, a pierwsze lata upłynęły głównie na organizowaniu struktur i budowaniu podstaw funkcjonowania instytucji.
Jak przypomina przewodniczący Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców na Śląsku Opolskim Rafał Bartek, prawdziwy rozwój rozpoczął się dopiero wtedy, gdy Centrum uzyskało możliwość samodzielnego działania i stabilniejsze finansowanie. Wówczas możliwe stało się prowadzenie szeroko zakrojonych projektów badawczych, dokumentacyjnych i edukacyjnych. W czasie jubileuszu wielokrotnie podkreślano, że Centrum jest jednym z efektów przemian, jakie zaszły w relacjach polsko-niemieckich po 1989 roku. Ambasador Niemiec w Polsce Miguel Berger zwracał uwagę, że zarówno 35. rocznica podpisania Traktatu o dobrym sąsiedztwie, jak i dziesięciolecie Centrum pokazują, jak wiele udało się osiągnąć dzięki dialogowi i współpracy między oboma państwami.
Jednak największą wartością instytucji nie są same publikacje, raporty czy konferencje. Są nią ludzie i ich historie.
Wielu świadków wydarzeń z lat powojennych odchodzi. Wraz z nimi znikają wspomnienia o codziennym życiu, doświadczeniach represji, emigracji, walki o zachowanie własnej tożsamości czy odbudowy struktur mniejszości niemieckiej po 1989 roku. Centrum stało się miejscem, które te opowieści zapisuje i zachowuje dla przyszłych pokoleń. To właśnie dzięki działalności badaczy udało się utrwalić relacje osób, które współtworzyły odrodzenie mniejszości niemieckiej w Polsce po przemianach ustrojowych. Nagrano wspomnienia działaczy społecznych, nauczycieli, samorządowców i zwykłych mieszkańców regionu. Powstało archiwum, które z roku na rok staje się coraz cenniejszym źródłem wiedzy nie tylko dla naukowców, ale również dla rodzin poszukujących własnych korzeni.
Znaczenie tej pracy trudno przecenić. Jeszcze kilkanaście lat temu w wielu lokalnych organizacjach dokumenty przechowywano w przypadkowych miejscach. Kroniki trafiały do prywatnych szaf, fotografie niszczały na strychach, a ważne pisma uznawano za niepotrzebne „stare papiery”. Dziś coraz więcej osób rozumie, że są one częścią wspólnego dziedzictwa.
Podczas jubileuszowej debaty wiele miejsca poświęcono również przyszłości. Uczestnicy zgodnie podkreślali, że kolejne lata powinny przynieść nie tylko dalsze badania historyczne, ale także mocniejsze otwarcie na współczesność. Pytania dotyczące kondycji mniejszości niemieckiej w XXI wieku, przemian tożsamościowych, roli języka niemieckiego czy zmian demograficznych stają się coraz ważniejsze. To zagadnienia, które wymagają systematycznych badań i mogą w najbliższych latach wyznaczać nowe kierunki działalności Centrum.
Nie mniej istotne jest dotarcie do młodego pokolenia. Historia zamknięta wyłącznie w naukowych publikacjach nie wystarczy. Potrzebne są nowoczesne formy przekazu, projekty edukacyjne, wystawy multimedialne i działania popularyzatorskie, które pozwolą zainteresować przeszłością osoby niekoniecznie związane ze środowiskiem akademickim.
Jubileuszowa wystawa otwarta w Centrum Dokumentacyjno-Wystawienniczym Niemców w Opolu przypominała o tym szczególnie mocno. Pokazane dokumenty, fotografie i pamiątki nie były jedynie eksponatami za szkłem. Każdy z nich opowiadał historię konkretnego człowieka, rodziny czy społeczności.
Być może właśnie w tym tkwi największy sukces Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej. Nie tylko gromadzi ono archiwalia i prowadzi badania. Przede wszystkim przywraca pamięć o ludziach, którzy przez dziesięciolecia współtworzyli historię regionu, a często nie mieli szansy opowiedzieć jej własnym głosem.
Dziesięć lat działalności pokazało, że pamięć nie jest czymś danym raz na zawsze. Trzeba ją chronić, dokumentować i przekazywać dalej. Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej od dekady wykonuje właśnie tę pracę – cichą, często niewidoczną, ale niezwykle ważną. Bo kiedy odchodzą świadkowie historii, pozostają dokumenty, fotografie i zapisane wspomnienia. A wraz z nimi pozostaje pamięć.
📌 WARTO WIEDZIEĆ
Jak powstało Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej?
Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej powstało w 2016 roku jako odpowiedź na potrzebę profesjonalnego dokumentowania historii, kultury i współczesności mniejszości niemieckiej w Polsce. Impulsem do jego utworzenia były wcześniejsze projekty badawcze realizowane przez środowiska związane z mniejszością niemiecką oraz Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Początkowo działalność miała charakter organizacyjny i przygotowawczy. Przez pierwsze lata tworzono podstawy funkcjonowania instytucji, budowano archiwum i rozwijano sieć współpracy z naukowcami oraz organizacjami społecznymi. Prawdziwy rozwój nastąpił po uzyskaniu stabilniejszego finansowania, które pozwoliło na realizację szeroko zakrojonych projektów badawczych.
Ważnym partnerem przedsięwzięcia od początku pozostaje Samorząd Województwa Opolskiego, wspierający inicjatywy służące zachowaniu wielokulturowego dziedzictwa regionu. Dzięki współpracy organizacji mniejszości niemieckiej, środowisk naukowych oraz władz województwa udało się stworzyć instytucję o znaczeniu wykraczającym daleko poza granice Opolszczyzny.
Centrum współpracuje również z Wojewódzką Biblioteką Publiczną im. Emanuela Smołki w Opolu, korzystając z doświadczeń instytucji zajmujących się ochroną i udostępnianiem zbiorów historycznych. Dzięki temu gromadzone dokumenty, fotografie i nagrania są profesjonalnie opracowywane oraz zabezpieczane dla przyszłych pokoleń.
Dziś Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej jest jednym z najważniejszych ośrodków badań nad historią i współczesnością mniejszości niemieckiej w Polsce, a zgromadzone przez nie archiwum stanowi bezcenne źródło wiedzy dla naukowców, studentów i wszystkich zainteresowanych dziejami regionu.
CBMN współpracuje z różnymi instytucjami, ale funkcjonuje jako odrębne stowarzyszenie. Nie należy go mylić z Centrum Dokumentacyjno-Wystawienniczym Niemców w Polsce, które działa przy Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Opolu.
Fot. CBMN
